Benẹ

Gun

(Gungbe)

Gun (Bénin)

Cet article est écrit en Gun (Gungbe) This article is written in Gun (Gungbe)

Benẹ
Tatọ́-tònọ	Porto-Novo (Họgbonu)
Lẹdo	114,763 km²
Gbẹtọ Sọha Lẹ	11,733,059 ab. (2019)

Tohàn Benẹ tọn: "Bẹjẹeji azán yọyọ de tọn" ("L'Aube Nouvelle")

Bénin (he sọ nọ yin yiylọdọ Republic of Bénin; to Gungbe mẹ: Benẹ) yin otò de to Aflika. Tatọ́-tònọ Bénin tọn wẹ Porto-Novo. Wekantẹn gandudu tọn lẹ tin to Cotonou, heyin tòdaho he klo hugan to otò lọ mẹ. Suhugan gbẹtọ lẹ tọn nọ nọ̀ huto pẹvi hùwaji tọn to Zẹklan Bénin tọn (Bight of Benin) tó.

Na France ko dugán do Bénin ji to ojlẹ de mẹ wayi bọ e gbẹ́ tindo kanṣiṣa pẹkipẹki hẹ ẹ wutu, Flansegbe wẹ yin ogbè tangan Bénin tọn. Mẹsusu sọ nọ do ogbè lẹ taidi Fọngbe po Ayọgbe po. Pipli sinsẹ̀n tọn he klo hugan to Bénin wẹ Katoliki Lomu tọn. Sinsẹ̀n Malenu lẹ tọn, Vodun po sinsẹ̀n Plọtẹstant tọn po sọ gbayipe ga.

Bénin yin dopo to hagbẹ Plidopọ Akọta lẹ tọn, Gbekọndopọ Aflika tọn, Organisation of Islamic Cooperation, La Francophonie, Community of Sahel-Saharan States, African Petroleum Producers Association, South Atlantic Peace and Cooperation Zone, po Niger Basin Authority po mẹ.

Sọn owhe kanweko 17tọ jẹ 19tọ, Bénin yin gandudeji gbọn Ahọluduta Dahomey tọn dali. Europe-nu lẹ ylọ “Huto Afanumẹ tọn” sọn owhe kanweko 17tọ mẹ, na susu afanumẹ lẹ tọn yin yíyí sọn bato-glintẹn lẹ taidi Porto-Novo po Cotonou po yì Amelika wutu.

To whenuena kanlinmọgbenu-ninọ yin alọhẹndotena, France funawhàn sọta Dahomey bosọ jẹ gandu do ahọluduta lọ ji. Yé diọ yinkọ etọn taidi French Dahomey. To 1960, French Dahomey jẹ edekannu sọn France. Sọn 1972 jẹ 1990, gandudu Marxism–Leninism tọn de he nọ yin yiylọdọ People's Republic of Benin tin to otẹn aṣẹpipa tọn mẹ. Republic of Benin egbezangbe tọn yin didoai to 1991.

Aigba po lẹdo po otò lọ tọn

Bénin yin otò bibó de to whèyihọ-waji Aflika tọn. Otò lọ gblo sọ nudi kilomẹtlu 325. E tin to Equator po Tropic of Cancer po ṣẹnṣẹn. Bénin tindo dogbó hẹ Togo to whèyihọ-waji, Burkina Faso po Niger po to agewaji, Nigeria to whèzẹtẹn, po Zẹklan Bénin tọn to hùwaji po.

Fihe yiaga hugan to Bénin wẹ Osó Sokbaro, he yiaga na mẹtlu 658.

Jonọ saditọ lẹ nọ dla nọtẹn lẹ pọ́n taidi Reserve du W du Niger po Jipa Pendjari tọn po nado pọ́n kanlin lẹ taidi ajinnakú lẹ, kinnikinni lẹ, oyìn lẹ, dẹgbó lẹ, po ozín lẹ po. To whenuho-liho, Bénin ko yin nọtẹn na avún gbémẹ tọn Aflika tọn he tin to owù vivasudo tọn mẹ lẹ, he nọ yin yiylọdọ Lycaon pictus.

Bénin tindo ninọmẹ aimẹ yozò po fifá po tọn. To lẹdo huto tọn mẹ, jikun nọ ja nudi mẹtlu 1.3 to whemẹwhemẹ. Bénin tindo ojlẹ jikun tọn awe po ojlẹ alunlun tọn awe po to owhe dopodopo mẹ. Ojlẹ jikun tọn tangan lọ dlẹnkan sọn Lidosun jẹ Liyasun, podọ ojlẹ jikun tọn kleun de dlẹnkan sọn Zósun jẹ Abọ̀húsun. Ojlẹ alunlun tọn tangan lọ dlẹnkan sọn Awewesun jẹ Lidosun, podọ ojlẹ alunlun tọn kleun de dlẹnkan sọn vivọnu Liyasun tọn jẹ bẹjẹeji Zósun tọn. To Cotonou, madozẹnzẹn ninọmẹ aimẹ tọn he yiaga hugan wẹ 31 °C, podọ madozẹnzẹn ninọmẹ aimẹ tọn he fá hugan wẹ 24 °C.

Lẹdo anadenanu tọn lẹ

Bénin yin mimá do lẹdo anadenanu tọn daho 12 mẹ. Ehelẹ sọ yin mimá dogọ do lẹdo anadenanu tọn pẹvi 77 devo lẹ mẹ.

1. Alibori
2. Atakora
3. Atlantique
4. Borgou
5. Collines
6. Donga
7. Kouffo
8. Littoral
9. Mono
10. Ouémé
11. Plateau
12. Zou

Aṣa

Anazọ́nwiwa

Ojlẹ dindẹn whẹpo Flansegbe do lẹzun ogbè tangan lọ, omẹ Bénin tọn lẹ tindo aṣa sinsinyẹn otàn nùmẹ tọn lẹ. Felix Couchoro wlan owe Bénin tọn tintan, yèdọ L'Esclave to 1929. Angélique Kidjo he yin hànjitọ de po Djimon Hounsou he yin aihundatọ de po yin jiji to Cotonou, Bénin. Wally Badarou he yin kinkantọ ohàn tọn de po Gnonnas Pedro he yin hànjitọ de po sọ wá sọn Bénin ga.

Sinsẹ̀n

Sọgbe hẹ mẹhihia 2010 tọn, gbẹtọ sọha 27.2 to kanweko ji Bénin tọn yin Klistiani lẹ, 24.4 to kanweko ji yin Malenu lẹ, 17.3 to kanweko ji yin Vodun-sẹ̀ntọ, 6 to kanweko ji yin mẹhe doalọ to sinsẹ̀n lẹdo lọ tọn devo lẹ mẹ lẹ, 1.9 to kanweko ji yin mẹhe doalọ to sinsẹ̀n devo lẹ mẹ lẹ, podọ 6.5 to kanweko ji yin mẹhe ma tin to sinsẹ̀n depope mẹ lẹ.

Wepinplọn

Sọha mẹhe tin to Bénin he sọgan hiawe bo kanwe lẹ tọn yin dopo to dehe yìdo hugan to aihọn mẹ lẹ mẹ. To 2002, e yin sọha-yí-na nado yin 34.7 to kanweko ji. To ojlẹ de mẹ wayi, wehọmẹ ma vò.

Aigba-denamẹ lẹdo lọ tọn lẹ

To Lidosun 2025, gandudu Bénin tọn kẹalọyi osẹ́n de he yọ́n ahọluduta 16, akọ̀-gán 80, po kọmẹ-gán 10 he yin alọkẹyi gbọn osẹ́n yọyọ de dali to Whejisun 2025 po. Osẹ́n he yin didoai to Whejisun 2025, yí ojlẹ he jẹnukọnna ojlẹ Gandudomẹjitọ lẹ tọn zan (he yin didoai to 1894 na hùwaji podọ to 1897 na agewaji Bénin tọn) taidi alọdlẹndonu de. E ze osẹ́n lẹ dai na aigba-denamẹ lẹdo lọ tọn lẹ to Bénin.

Núdùdù

Núdùdù lọ bẹ núdùdù vivi he nọ yin dùdù po nusọnú titengbe susu po hẹn. To hùwaji Bénin tọn, gbado nọ yin yiyizan nado yàn linfin, podọ linfin ehe nọ yin dùdù po nusọnú he nọ yin bibasi sọn azín kavi timati mẹ lẹ po. Omẹ lẹ nọ dù whèvi, koklo, oyìn-lan, gbọgbọẹ, po ajaka po. To agewaji Bénin tọn, tevi yin núdùdù titengbe de, bọ yé sọ yin dùdù po nusọnú dopolọ lẹ po. To agewaji, gbẹtọ lẹ nọ dù oyìn-lan po hàn-lan po, podọ yé nọ dà olàn lọ to amì vẹẹ kavi amì azín tọn mẹ, kavi nọ dà ẹ to nusọnú mẹ. Anọ́sin mimlin sọ nọ yin yiyidogọ núdùdù delẹ. Omẹ lẹ sọ nọ dù couscous, lẹsi, po gbado po, bosọ nọ duvivi atin-sinsẹ́n lẹ taidi manga, yovozẹn, avocat, kokoe, kiwi, po agọ̀n po.

Núdùdù lẹ ma nọ saba tindo olàn sọmọ, ṣigba amì omá tọn vude poun wẹ yé nọ tindo. Omẹ lẹ nọ wleawuna olàn gbọn amì vẹẹ kavi amì azín tọn yíyí do danú ẹ dali, podọ yé sọ nọ hẹn whèvi húhú. Omẹ lẹ nọ yí likun-linú maṣinu tọn lẹ zan nado basi linfin gbado tọn, he nọ yin didiọzun linfin, bosọ nọ yin dùdù po nusọnú po. Dopo to aliho he gbayipe núdùdù didà tọn lẹ mẹ wẹ rotisserie chicken, to aliho ehe mẹ, koklo yin hìhì do owhlẹ lẹ ji. To whedelẹnu, adọ̀ odétin tọn nọ yin hinhẹn do jẹ̀sin mẹ po áyò he yin jijá do flinflin po nado jlo yé, podọ to enẹgodo yé nọ yin yiyizan nado danú. Whẹndo delẹ nọ dà núdùdù yetọn to gbonu to adògbẹ́ okò tọn lẹ ji.