Togo

Gun

(Gungbe)

Gun (Bénin)

Cet article est écrit en Gun (Gungbe) This article is written in Gun (Gungbe)

Togo
Tatọ́-tònọ	Lomé
Lẹdo	56,785 km²
Gbẹtọ Sọha Lẹ	8,608,444 ab. (2020)

Togo (he tindo yinkọ gigọ Togolese Republic tọn, to Flansegbe mẹ: République togolaise) yin otò pẹvi de to whèyihọ-waji Aflika tọn. E tindo dogbó hẹ Ghana to whèyihọ-waji, Bénin to whèzẹtẹn-waji, podọ Burkina Faso to agewaji. Tòdaho tatọ́-tònọ lọ, yèdọ Lomé, tin to Ohù Guinea tọn tó. Nudi gbẹtọ livi 9.3 wẹ nọ nọ̀ otò lọ mẹ. Flansegbe wẹ yin yovo-gbè otò lọ tọn. Togo yin nọtẹn titengbe de na ajọ́ afanumẹ lẹ tọn dasá Ohù Atlantic tọn na Europe-nu lẹ. Togo yin apadewhe lẹdo lọ tọn he nọ yin yiylọdọ Slave Coast. Susu mẹhe whẹndo yetọn wá sọn Togo todin lẹ tọn wẹ nọ nọ̀ Amelika. Togo sọ yin yinyọnẹn na atin po kanlin wunmẹ voovo etọn lẹ po. Ozín lẹ, odàn lẹ, po alọtlọ lẹ po nọ yin mimọ to fisusu to Togo.

Whenuho otò lọ tọn

Sọn owhe kanweko 11tọ jẹ owhe kanweko 16tọ, akọ̀ susu wá lẹdo lọ mẹ sọn anademẹ voovo lẹ mẹ. Akọ̀ Ewé tọn wá sọn whèzẹtẹn, bọ Mina po Guin po wá sọn whèyihọ, podọ suhugan yetọn nọ nọ̀ lẹdo he sẹpọ huto lẹ mẹ. Portugal-nu lẹ dindona lẹdo lọ to vivọnu owhe kanweko 15tọ tọn. Taidi Togoland, e lẹzun lẹdo de to hihọ́ Germany tọn glọ to 1884. To Wẹkẹ-Whàn Tintan lọ godo, Togo yin nina France. Togo jẹ mẹdekannu sọn aṣẹpipa France tọn glọ to owhe 1960 tọn lẹ mẹ. Awhàngán Gnassingbé Eyadéma lẹzun togán to 1967. To whenuena Eyadéma doalọtena togán yinyin to 2002 podọ to godo mẹ kú to 2005, visunnu etọn, Faure Gnassingbe, lẹzun togán. To Ayidosun 2022, Togo lẹzun dopo to hagbẹ Commonwealth of Nations tọn lẹ mẹ.

Akuẹzinzan

Azọ́n po tito akuẹ tọn otò Aflika tọn pẹvi ehe tọn po yin zize sinai do glelilẹ ji. Glezọ́n wẹ yin azọ́n na nudi 65 to kanweko ji azọ́nwatọ lẹ tọn, sọgbe hẹ CIA Factbook. Jinukun titengbe lẹ bẹ kafe, kakao, tevi, fẹnlinyẹn, gbado, ayìví, lẹsi, po abọkun po hẹn. Azọ́nwhé titengbe lẹ bẹ phosphate kùnkùn, jinukun lẹ didiọ zun nuyizan devo lẹ, cement bibasi, anazọ́n he yè yí alọ do basi lẹ bibasi, avọ̀ bibasi, po núnùnù bibasi po hẹn.

Gandudu

Togán Togo tọn yin dide gbọn vòbibla dali na owhe 5. Togán lọ sọ yin ogán awhànfuntọ lẹ tọn. Togán lọ sọ tindo huhlọn nado bẹ osẹ́n yọyọ lẹ jẹeji podọ nado sánkanna pipli sẹ́nbasitọ lẹ tọn. To whenue Togo jẹ mẹdekannu sọn France godo, Awhàngán Gnassingbé Eyadéma lẹzun togán. To whenuena Eyadéma kú to 2005, visunnu etọn Faure Gnassingbe lẹzun togán. To whenuena e to tintẹnpọn nado yin dide whladopo dogọ, e yigbe nado dike azọ́nwhé lọ he nọ yin Bolloré Groupe ni deanana bato-glintẹn he tin to Lomé na ojlẹ dindẹn, yèdọ sọn owhe 10 jẹ owhe 35, nado sọgan mọ alọgọ yí sọn pipli he penukundo whẹho paa lẹ go azọ́nwhé lọ tọn he nọ yin Havas dè. To whẹho whẹdatẹn tọn de mẹ to 26 Afínplọsun 2021 to Paris, dawe ajọwatọ Flansenu Vincent Bolloré, to pọmẹ hẹ Gilles Alix po Jean-Philippe Dorent po, dọ dọ yé hùwhẹ nuwiwa ajọwiwa gblezọn tọn to Togo. Whẹdatọ-gán lọ ma kẹalọyi gbekọndopọ lọ nado doalọtena whẹho lọ to bẹjẹeji bo dọ dọ dawe atọ̀n lọ lẹ dona yin whẹdana to whẹdatẹn sẹ́nhẹngbatọ lẹ tọn mẹ gba. To whẹho dopolọ mẹ, e yin bibiọ to Bolloré SE si nado sú dọla Amelika tọn livi 12.

Agbegbe lẹ

Togo bẹ agbegbe 5 hẹn. Agbegbe lọ lẹ yin mimá dogọ do lẹdo pẹvipẹvi (prefecture) 30 po lẹdo vonọtaun (commune) 1 po mẹ. Sọn agewaji yì hùwaji, agbegbe lẹ wẹ Savanes, Kara, Centrale, Plateaux, po Maritime po.

Tòdaho lẹ

Tòdaho he klo hugan to Togo wẹ:

Otẹn	Tòdaho	Sọha gbẹtọ lẹ Mẹhihia 1981 tọn	Sọha gbẹtọ lẹ Sọhayinanú 2005 tọn	Agbegbe
1.	Lomé	375,499	729,258	Maritime
2.	Sokodé	45,660	117,811	Centrale
3.	Kara	28,902	104,207	Kara
4.	Kpalimé	28,262	95,974	Plateaux
5.	Atakpamé	24,139	80,683	Plateaux
6.	Bassar	17,867	61,845	Kara
7.	Tsévié	20,480	55,775	Maritime
8.	Aného	14,368	47,579	Maritime
9.	Sansanné-Mango	12,894	37,748	Savanes
10.	Dapaong	16,939	33,324	Savanes
11.	Tchamba	12,911	25,668	Centrale
12.	Niamtougou	12,444	23,261	Kara
13.	Bafilo	12,060	22,543	Kara
14.	Notsé	8,916	22,017	Plateaux
15.	Sotouboua	10,590	21,054	Centrale
16.	Vogan	11,260	20,569	Maritime
17.	Badou	8,111	20,029	Plateaux
18.	Tabligbo	7,526	13,748	Maritime
19.	Kandé	6,134	11,466	Kara
20.	Amlamé	3,997	9,870	Plateaux
21.	Kpagouda	4,112	7,686	Kara

Sinsẹ̀n

To 1923, World Factbook dọ dọ omẹ 42.3 to kanweko ji mẹhe nọ nọ̀ Togo lẹ tọn wẹ yin Klistiani lẹ podọ omẹ 14 to kanweko ji wẹ yin Malenu lẹ. Nudi omẹ 36.9 to kanweko ji wẹ mẹhe nọ basi sinsẹ̀n tọgbo tọn lẹ. To nuhe ma pé omẹ 1 to kanweko ji wẹ Hindu lẹ, Ju lẹ, kavi sinsẹ̀n devo lẹ, podọ omẹ 6.2 to kanweko ji wẹ ma tin to sinsẹ̀n depope mẹ.

Núdùdù po núnùnù po

Mẹhe nọ nọ̀ Togo lẹ nọ duvivi núdùdù wunmẹ voovo lẹ tọn, gọna atin-sinsẹ́n yozò tọn lẹ, akla vivi lẹ, po núdùdù susu he nọ yin bibasi sọn azín mẹ po. Núnùnù titengbe lẹ bẹ tii, kafe, po ovẹn po hẹn. Mẹhe nọ nọ̀ Togo lẹ nọ saba dù avlán-sisọ po akla vivi France tọn lẹ po, he sọ nọ yin yiylọdọ beignets.