Nicéphore Soglo
|
Cet article est écrit en Gun (Gungbe) |
Nicéphore Dieudonné Soglo (he yin jiji to 29 Abọ̀húsun 1934) yin tonudọtọ Bénin tọn de he yin agbagogán daho Bénin tọn sọn 1990 jẹ 1991 podọ Togán sọn 1991 jẹ 1996. E yin ogán Cotonou tọn sọn 2003 jẹ 2015. Soglo wlealọ hẹ Rosine Vieyra Soglo, yèdọ yọnnu Bénin-nu he yin Yọnnu Tintan dai podọ tonudọtọ de ga.
Otàn gbẹzan tọn
[jlado | jla asisado]Soglo yin jiji to French Togoland. E plọn osẹ́n po akuẹzinzan po to Wehọmẹ Alavọ Paris tọn po École nationale d'administration po. Soglo dukosọ hẹ asi sọgodo tọn etọn, yèdọ wehọmẹvi Bénin-nu de he nọ yin Rosine Vieyra, to 1947, to whenuena yé omẹ awe lẹ to nuplọn to France taidi jọja aflanmẹ lẹ. Asu po asi po lọ wlealọ to 2 Liyasun 1958. Yé tindo visunnu awe he nọ yin Léhady (he yin jiji to 1960) po Ganiou Soglo (he yin jiji to 1962) po.
To whenuena e ko dotana nupinplọn etọn to osẹ́n po akuẹzinzan po mẹ to Wehọmẹ Alavọ Paris tọn godo, Soglo lẹkọyi Bénin (he nọ yin yiylọdọ Dahomey to whenẹnu) bosọ wazọ́n taidi dodinnanutọ akuẹzinzan tọn (sọn 1965 jẹ 1967). Nọvisunnu-vi etọn, Awhàngán Christophe Soglo, dè Togán Sourou-Migan Apithy sọn ganzinpo ji bo de hẹnnumẹ etọn, Nicéphore Soglo taidi agbagogán whẹho akuẹzinzan po ajọwiwa po tọn. Bọdo huhlọn yido hò gandudu yí he hẹn Mathieu Kérékou jẹ otẹn aṣẹpipa tọn mẹ to 1972 go, e tọ́nsọn otò lọ mẹ bo tin to titobasinanu akọjọpli tọn lẹ mẹ taidi Titobasinanu Akọjọpli tọn de he nọ na akuẹ po anademẹ po hlan otò lẹ (IMF) po Akuẹsẹdotẹn Aihọn tọn po.
To vivọnu 1980 lẹ tọn, na omẹ lẹ ma tindo ayajẹ to akuẹzinzan-liho wutu, gandudu Kérékou tọn yigbe nado basi opli akọta tọn de he na whàn otò lọ yì tito gandudu tọn de mẹ he mẹ tonudọgbẹ́ he hugan dopo sọgan dugán. To opli lọ ji, nudide yin bibasi dọ Nicéphore Soglo dona lẹzun Agbagogán daho, podọ e jẹ sinsẹ̀nzọnwà ji to 12 Whejisun 1990. Opli lọ sọ basi osẹ́n yọyọ de he yin alọkẹyi gbayipe to vòbibla de mẹ to 2 Awewesun 1990. To vòbibla otò lọ tọn tintan whenu he mẹ tonudọgbẹ́ susu yin dotẹnmẹ na nado tindo mahẹ bo de togán de, Soglo wẹ yin tintan to adà tintan vòbibla tọn to 10 Whejisun 1991, bo mọ 36.31 to kanweko ji vòbibla lọ tọn yí. Adà awetọ vòbibla lọ tọn sọta Kérékou bọdego to 24 Whejisun, podọ Soglo duto vòbibla to whenuena e mọ 67.73 to kanweko ji vòbibla lọ tọn yí godo, ehe yin ojlẹ tintan he mẹde he ma tin to otẹn aṣẹpipa tọn mẹ to otò he nọ do Flansegbe lẹ to Aflika mẹ, to owhe aṣẹpipa France tọn godo, ko duto vòbibla de. E jẹ gandu ji to 4 Lidosun 1991.
To owhe he bọdego mẹ, tonudọgbẹ́ heyin yinyọnẹn taidi Parti de la renaissance du Bénin (RB) yin bibẹjẹeji gbọn Rosine Vieyra Soglo dali, bọ asu etọn lẹzun nukọntọ tonudọgbẹ́ lọ tọn to 1994. To 1993, Togán Soglo deanana afọzedaitọ Bénin tọn lẹ he tindo mahẹ to Opli Akọjọpli tọn do Nukọnyiyi Aflika tọn ji tintan he yin bibasi to Tokyo.
To ojlẹ etọn mẹ taidi togán, Soglo tẹnpọn nado vọ́ ninọmẹ akuẹzinzan Bénin tọn he gble lẹ jlado. Afọdide akuẹzinzan tọn ehelẹ hẹn hunyanhunyan tonudidọ tọn bosọ de yindidi etọn pò. Mahopọnna nuhahun ehelẹ, gandudu etọn yin pipà na titẹdo nunọwhinnusẹ́n vòbibla tọn lẹ go po sisi nina jlọjẹ gbẹtọvi tọn lẹ po.
To vòbibla mẹ nado de togán lọ to mars 1996, Soglo sọ yin tintan to adà tintan mẹ, ṣigba to adà awetọ he e hẹnbu hlan Mathieu Kérékou mẹ, bo mọ 47.51 to kanweko ji vòbibla lọ tọn yí. Soglo dọ dọ vòbibla lọ ma yin bibasi po nugbonọ-yinyin po gba, ṣigba Whẹdatẹn Daho Akọta tọn lọ gbẹ́ ehe dai. E yin yinyọnẹn taidi "Walesa he wá sọn Bénin".
To vòbibla Whejisun 2001 tọn mẹ, Soglo tẹnpọn whladopo dogọ nado yin togán, podọ to whenuena e mọ 27.12 to kanweko ji vòbibla lọ tọn yí godo, ewọ wẹ yin awetọ, to whenuena Mathieu Kérékou wẹ yin tintan. Dile etlẹ yindọ e pegan na adà awetọ, e jo vòbibla lọ do na e dọ dọ e ma to yinyin wiwà to aliho nugbodidọ tọn mẹ wutu, podọ Kérékou duto vòbibla lọ tọn.