Thomas Boni Yayi/guw-bj
|
Cet article est écrit en Gun (Bénin) |
Thomas Boni Yayi (xe nyí jiji to 1 Liyasun 1951) nyí azɔ́nwatɔ akwɛ́sɛɖotɛn tɔn kpó tònuɖɔtɔ́ kpó Bénin tɔn ɖé xe nyí togán Bénin tɔn sɔ́n 2006 jɛ 2016. É jɛ sinsɛ̀nzɔnwa ji tayiɖi togán to hwenuena é nyí ɖiɖe tayiɖi togán to vòbibla Xwejisun 2006 tɔn godo, kpóɖɔ é sɔ nyí ɖiɖe hwlaɖokpó dógɔ́ ná ojlɛ awetɔ to Xwejisun 2011. É sɔ wadevizɔn tayiɖi azinkponɔ Gbekɔndókpɔ́ Aflika tɔn sɔ́n 29 Alunlunsun 2012 jɛ 27 Alunlunsun 2013.
Vuhwenu kpó agbasazɔ́n etɔn tayiɖi azɔ́nwatɔ akwɛ́sɛɖotɛn tɔn kpó
[jlado | jla asisado]Thomas nyí jiji to Tchaourou, to lɛdó Borgou tɔn mɛ to agewaji Bénin tɔn, to hwenuena Bénin gbɛ́ nyí yiylɔɖɔ Dahomey xe nyí otò xe France xoavun dó yí. Jɛnukɔn hwɛ́, é yì wexɔmɛ to tatɔ́-tònɔ Parakou tɔn, kpóɖɔ to godo mɛ é mɔ gbeɖewema titewungbe yí to tito akwɛ́zinzan tɔn mɛ to Wexɔmɛ Alavɔ Bénin tɔn. To nukɔn mɛ, é mɔ gbeɖewema titewungbe ɖévo yí to tito akwɛ́zinzan tɔn mɛ to Wexɔmɛ Alavɔ Cheikh Anta Diop tɔn, to Dakar, to Senegal, kpóɖɔ to enɛgodo é mɔ gbeɖewema wexɔmɛ alavɔ tɔn ɖaxo húgǎn yí to tito akwɛ́zinzan tɔn kpó tonuɖiɖɔ kpó mɛ to Wexɔmɛ Alavɔ Orléans tɔn to France kpóɖɔ to Wexɔmɛ alavɔ Paris Dauphine tɔn, fie é ɖotana te to 1976.
To hwenuena Boni fó wexɔmɛ, é bɛ azɔ̌n hwenu gaa tɔn ɖé jɛeji to akwɛ́sɛɖotɛn lɛ. Sɔ́n 1975 kakajɛ 1979, é wazɔ́n to Akwɛ́sɛɖotɛn Bénin tɔn, kpóɖɔ to godo mɛ sɔ́n 1977 kakajɛ 1989 é wazɔ́n to Akwɛ́sɛɖotɛn ɖaxo Otò Hwèyixɔ-waji Aflika tɔn lɛ tɔn (Banque Centrale des États de l'Afrique de l'Ouest, BCEAO). Sɔ́n 1992 jɛ 1994, é wadevizɔn tayiɖi ayinamɛtɔ akwɛ́zinzan tɔn ɖé ná Togán Bénin tɔn, yèɖɔ Nicéphore Soglo. To 1994, é jo ogántɛn exe dó nadó lɛzun azinkponɔ Akwɛ́sɛɖotɛn Hwèyixɔ-waji Aflika tɔn (Banque Ouest Africaine de Développement, BOAD).
Gbɛzǎn etɔn tayiɖi togán
[jlado | jla asisado]Boni nyí ɖokpó to omɛ 26 xe jlo ná nyí togán to vòbibla Xwejisun 2006 tɔn hwenu lɛ mɛ. Matxieu Kérékou, xe nyí togán to ojlɛ enɛ mɛ ko ɖugán dó otò lɔ ji sɔ́n bɛjɛeji 1970 lɛ tɔn gbɔ́n, kpóɖɔ mɛsusu tindó ayixaawe sinsinnyɛ enyí é ná dótɛnmɛ mɛɖevo nadó ɖugán dó otò lɔ ji nǔgbónǔgbó. Boni kpaca mɛsusu to hwenue é mɔ 35.8 to kanweko ji vòbibla lɔ tɔn yí to adà tintan vòbibla lɔ tɔn mɛ tayiɖi mɛxe ma tin to ogbɛ́ tonuɖiɖɔ tɔn ɖékpókpé mɛ. Onú tangan xe é dókpàgbe etɔn to nujijla vòbibla tɔn lɔ hwenu lɛ wɛ nadó hɛn azɔ̌n ganɖuɖu tɔn kpɔnte dógɔ́, nadó gɔalɔná ajɔwiwa mɛɖetiti tɔn nadó kpɔnte dógɔ́, nadó ná dótɛnmɛ hunɖote susu dógɔ́ ná nyɔnu lɛ to wekpinkplɔ́n mɛ, kpóɖɔ nadó hɛn glelilɛ kpɔnte dógɔ́ kpó azɔ́nwanu yɔ́yɔ́ lɛ kpó. To Boni godo, omɛ lɔ xe tindó sɔxa vòbibla tɔn húgǎn mɔ wɛ Adrien Houngbédji, xe nyí hagbɛ́ Parti du renouveau démocratique tɔn ɖé, xe togán ɖayǐ tɔn Soglo nyí hagbɛ́ etɔn ɖé, kpóɖɔ Adrien Houngbédji mɔ 25 to kanweko ji vòbibla lɔ tɔn yí. To vòbibla godo tɔn xe tin to Boni kpó Houngbédji kpó cɛncɛn to 19 Xwejisun 2006 mɛ, Boni nyí lilá tayiɖi mɛxe ɖuɖeji to hwenuena é ko mɔ nuɖi 75 to kanweko ji vòbibla lɔ tɔn yí godo. É jɛ ganɖu ji tayiɖi togán to 6 Liɖosun 2006. Mɛsusu blavo to vòbibla 2016 tɔn mɛ, kpóɖɔ ayidónùgotɔ xe ma tin to kpikpli tonuɖiɖɔ tɔn kavǐ ganɖuɖu ɖékpókpé mɛ lɛ ɖɔ ɖɔ mɛlɛkpó wɛ nyí dótɛnmɛ ná nadó blavo bɔ vòbibla lɔ nyí bibasí kpó nǔgbónɔ-nyinyi kpó.
Gbɛzǎn mɛɖetiti tɔn
[jlado | jla asisado]Boni Yayi hwɛ́n to hwɛndó Malenu tɔn ɖé mɛ, cigbǎ to godo mɛ, é ɖyɔ́zun sinsɛ̀n Klistiani tɔn to kpikpli evangelisti Kplɔtɛstan lɛ tɔn mɛ. É tindó ovi atɔ́n, kpóɖɔ asi etɔn Chantal (xe nɔ nyí Chantal de Souza ɖayǐ) wá sɔ́n tòɖaxó Ouidah xe tin to xuto mɛ; ewɔ wɛ ylɔnɛn-ylɔvi Togán Paul-Émile de Souza kpó Yɛhwenɔgan Isidore de Souza kpó tɔn kpóɖɔ ovivi-vivi Francisco Félix de Sousa tɔn, xe nɔ nyí yiylɔɖɔ Chacha de Souza, yèɖɔ dǎwe Brazilnu ɖé xe sà afanumɛ lɛ bosɔ nyí ganɖutɔ Ouidah tɔn. Boni Yayi ɖukosɔ xɛ asi sɔgodo tɔn etɔn gbɔn mɛɖaxo etɔn sunnu Marcel Alain de Souza gblamɛ. Tayiɖi kúnkan axɔvi Anyɔ́u tɔn xe wá sɔ́n Sabe lɛ tɔn, Boni Yayi kpó asi etɔn kpó nyí nina tɛnmɛ-nyǐkɔ lɛ tayiɖi akɔ̀-gán lɛ gbɔn Olubuse II, xe nyí axɔlu Ile-Ife tɔn to Nigeria dali, to 2008.