Liberia/guw-bj
|
Cet article est écrit en Gun (Bénin) |
|
Liberia | |||
|---|---|---|---|
|
| |||
| Tatɔ́-tònɔ | Monrovia | ||
| Lɛdó | 111,369 km² | ||
| Gbɛtɔ̀ Sɔxa Lɛ | 5,214,030 ab. (40.43) | ||
Liberia nyí otò kpɛvi ɖé to xuto Hwèyixɔ-waji Aflika tɔn. É tindó dógbó lɛ xɛ Sierra Leone, Guinea, kpó Ivory Coast kpó. Ayigba otò lɔ tɔn ɖite ná nuɖi kilomɛtlu 520 bo gblo ná kilomɛtlu 270. To 2021, nuɖi omɛ livi 5 wɛ tin to Liberia. Tòɖaxó tatɔ́-tònɔ Liberia tɔn wɛ Monrovia. Liberia nyí otò ɖé fie mɛxe tindó bato lɛ nɔ basí kanɖayǐ bato yětɔn lɛ tɔn te ná é bɔawu bosɔ kpɔ̀kwɛ wutu.
Ayigba kpó lɛdó kpó otò lɔ tɔn
[jlado | jla asisado]Liberia nyí otò ɖé to xùwaji-hwèyixɔ Aflika tɔn, kpóɖɔ é tin to xuto Oxù Atlantic tɔn. Gbɔnvona xuto lɛ, suhúgǎn Liberia tɔn wɛ tindó osó xe yìdó lɛ xe to mɛtlu 300 jɛ 500 dó agayiyi oxù tɔn. Lɛdó xe tin to xuto lɔ tindó okɔ́ta susu, kpóɖɔ é jɛ nuɖi kilomɛtlu 30 jɛ 50 to otò lɔ mɛ. To enɛgodó, kpókpló ɖé tin xe to nuɖi mɛtlu 400 dó agayiyi oxù tɔn. Nuɖi 60 to kanweko ji Liberia tɔn wɛ gɔ́ ná zunkan. To agewaji, osó ɖaxo xe yiaga tawun lɛ tin. Ogle ɖaxo lɔbatín tɔn cinɛnɛ wɛ tin, exe nyí nǔjɔnǔ ná akwɛ́zinzan lɔ. Ogbà mangrove tɔn lɛ tin sɛkpɔ xuto. To 2013, é nyí ɖiɖɔ ɖɔ nuɖi omɛ livi 5 wɛ tin to Liberia. Nuɖi oɖaa yětɔn wɛ nɔ nɔ̀ tatɔ́-tònɔ lɔ, Monrovia. Agbegbe anaɖenanu tɔn 15 wɛ tin, xe nɔ nyí yiylɔɖɔ ayigba-ɖénamɛ lɛ. Hwɛxo tangan lɛdó tɔn xe tin to Liberia lɛ wɛ nyiɖɔ kanlin xe tin to owù mɛ lɛ nɔ nyí nyagbé bo nɔ nyí ɖùɖù. Olàn wunmɛ exe nɔ nyí yiylɔɖɔ olàn gbémɛ tɔn. Ɖélɛ to kanlin xe nyí nyagbé exelɛ mɛ sɔ nyí sisà yì otò xe to yakɛ lɛ mɛ. Adà ɖaxo Libéria tɔn wɛ zunkan lɛ. Mɛxe to zungbo lɔ ɖésɛ gbɔn atin lɛ sinsán sɛ̀ bo to jiji yé ná glelilɛ dali lɛ nyí nuxahun ɖé tayiɖi to otò ɖevo lɛ mɛ xɛ zunkan. Atin lɛ sinsán sɛ̀ matin alɔkɛyi sɔ nyí nuxahun ɖé ga. To Monrovia, hɛnflu susu wɛ tin.
Hwenuxó otò lɔ tɔn
[jlado | jla asisado]To 1822, Amelikanu yovo lɛ wleawuna kándó ɖé xe nɔ nyí yiylɔɖɔ American Colonization Society , kpóɖɔ yé xɔ̀ ayigba to Aflika xe wá lɛzun Liberia to godó mɛ. Yé ma jlo ɖɔ mɛyuu xe ma nyí afanumɛ lɛ ni nɔ̀ Amelika. Enɛwutu, yé dó ɖélɛ to yé mɛ hlan nadó yì nɔ̀ Libéria. To bɛjɛeji tòhwan Amelika tɔn to 1860 lɛ, nuɖi afanumɛ xe nyí tuntunɖote 12,000 wɛ nɔ nɔ̀ Liberia. Nyǐkɔ otò lɔ tɔn zɛɛmɛdó "Ayigba mɛxe to mɛɖekannu lɛ tɔn" to Latin-gbè mɛ. Liberia lɛzun otò xe jɛ eɖekannu ɖé to 26 Liyasun 1847. Joseph Jenkins Roberts wɛ nyí togán tintan Libéria tɔn. Otò Eurokpé tɔn lɛ yawu kɛalɔyi Liberia tayiɖi otò nǔjɔnǔ tɔn ɖé. Amelika ma kɛalɔyi i tayiɖi otò nǔjɔnǔ tɔn ɖé kakajɛ 1862. Susu mɛyuu xe nyí didóhlan Liberia lɛ tɔn wɛ nyí mɛɖehlan. Glɛnsigbe wɛ nyí ogbè tangan etɔn to egbexe.
To 1990 lɛ kpóɖɔ to bɛjɛeji 2000 lɛ tɔn, tòhwan awe yinuwadó otò lɔ ji sinsinnyɛ.
Owě tangan osɛ́n otò lɔ tɔn tayiɖi ɖéxe tin to Amelika. To vòbibla 2017 tɔn mɛ, George Weah lɛzun Togán koatɔ́ntɔ Liberia tɔn. Togán xe jɛnukɔnna George Weah lɔ wɛ Ellen Johnson Sirleaf, mɛxe nyí togán nyɔnu tintan tɔn to Aflika.
Alodlɛndónù lɛ
[jlado | jla asisado]| Aflika | |
|---|---|
| Algeria • Angola • Bénin • Botswana • Burkina Faso • Burundi • Cameroun • Cape Verde • Central African Republic • Chad • Comoros • Democratic Republic of the Congo • Republic of the Congo • Ivory Coast • Djibouti • Egypt • Equatorial Guinea • Eritrea • Ethiopia • Gabon • Gambia • Ghana • Guinea • Guinea-Bissau • Kenya • Lesotho • Liberia • Libya • Madagascar • Malawi • Mali • Mauritania • Mauritius • Morocco • Mozambique • Nigeria • Namibia • Niger • Rwanda • São Tomé and Príncipe • Senegal • Seychelles • Sierra Leone • Somalia • South Africa • South Sudan • Sudan • Swaziland • Tanzania • Togo • Tunisia • Uganda • Zambia • Zimbabwe |